Tỷ lệ là gì?
Tỷ lệ là phép so sánh giữa hai hoặc nhiều đại lượng cùng loại. Nó cho biết một giá trị chứa giá trị kia bao nhiêu lần hoặc các giá trị tương quan về độ lớn như thế nào. Tỷ lệ được viết bằng dấu hai chấm (2:1), dạng phân số (2/1) hoặc bằng chữ "so với" ("hai so với một") — ba cách viết đều có cùng ý nghĩa. Tỷ lệ 2:1 nghĩa là "vế thứ nhất gấp đôi vế thứ hai".
Tỷ lệ có thể được rút gọn giống như phân số: chia cả hai vế cho ước chung lớn nhất (ƯCLN). Tỷ lệ 20:10 có ƯCLN là 10, nên rút gọn thành 2:1. Tỷ lệ 1920:1080 có ƯCLN là 120, nên rút gọn thành 16:9 — đó là lý do màn hình 1920×1080 được gọi là "tỷ lệ khung hình 16:9". Tỷ lệ đã rút gọn không mất thông tin gì; đó là cách gọn nhất để biểu đạt cùng mối quan hệ.
Ví dụ: túi có 20 bi đỏ và 10 bi xanh có tỷ lệ đỏ:xanh là 20:10, hay rút gọn là 2:1 — nghĩa là số bi đỏ gấp đôi số bi xanh. Cùng tình huống đó có thể mô tả dưới dạng phân số của tổng (2/3 đỏ, 1/3 xanh) hoặc phần trăm (66,67% đỏ, 33,33% xanh). Chọn cách nào tùy vào người đọc: tỷ lệ tự nhiên cho công thức nấu ăn và pha trộn; phần trăm tự nhiên cho khảo sát; phân số tự nhiên cho bài tập toán.
Tỷ lệ hiện diện ở mọi nơi cần giữ tỷ lệ cố định — pha sơn, liều phân bón, phơi sáng nhiếp ảnh (số f là tỷ lệ), thế chấp (tỷ lệ vay/giá trị), phân tích doanh nghiệp (P/E, nợ/vốn chủ sở hữu) và công thức nấu ăn. Phần lớn các bài toán này quy về "nếu A:B cố định và biết một đại lượng, đại lượng còn lại bằng bao nhiêu?" — chính là điều biểu mẫu thứ hai trên trang này giải quyết.
Tỷ lệ khung hình là gì?
Tỷ lệ khung hình (aspect ratio) là tỷ lệ chiều rộng so với chiều cao của một hình ảnh, video hoặc màn hình hình chữ nhật. Viết theo chiều rộng:chiều cao — vậy 16:9 nghĩa là cứ 9 đơn vị chiều cao thì có 16 đơn vị chiều rộng. Kích thước thực tế không quan trọng, chỉ hình dáng: ảnh 1280×720 và ảnh 1920×1080 đều có tỷ lệ khung hình 16:9 vì 1280/720 và 1920/1080 đều rút gọn về 16/9 ≈ 1,778.
Những tỷ lệ khung hình bạn thường gặp: 16:9 (HDTV, YouTube, hầu hết màn hình hiện đại, tỷ ≈ 1,778); 4:3 (TV CRT cũ, màn hình máy tính cổ điển, tỷ ≈ 1,333); 1:1 (ảnh vuông Instagram); 9:16 (video dọc trên điện thoại, TikTok, Reels); 21:9 (màn hình ultrawide và phim điện ảnh, tỷ ≈ 2,333); 2,39:1 (rạp chiếu phim); 3:2 (cảm biến ảnh DSLR, full-frame và APS-C). Biểu mẫu thứ ba trên trang cho phép tính kích thước còn thiếu khi biết một chiều — ví dụ muốn video 16:9 rộng 1440 pixel thì nhập 16:9 = 1440:? và công cụ trả về 810.
Tỷ lệ khung hình còn ảnh hưởng đến cách hiển thị khi nguồn và màn hình lệch nhau. Video 16:9 phát trên màn 4:3 sẽ hoặc bị letterbox (vạch đen trên dưới, giữ nguyên hình dáng) hoặc bị crop (cắt hai bên). Video dọc 9:16 trên trình phát YouTube 16:9 sẽ bị pillarbox (vạch đen hai bên). Nền tảng phát trực tuyến tự chọn một chiến lược dựa trên tỷ lệ chúng phát hiện được; với phát hành chuyên nghiệp, bạn thường chọn chế độ rõ ràng.
Tỷ lệ khung hình và kích thước phổ biến của video và Màn hình
| Tên | Tỷ lệ khung hình | Chiều rộng (pixel) | Chiều cao (pixel) |
|---|
| 480p | 3:2 | 720 | 480 |
| 576p | 5:4 | 720 | 576 |
| 720p | 16:9 | 1280 | 720 |
| 1080p | 16:9 | 1920 | 1080 |
| 2160p (4K UHD) | 16:9 | 3840 | 2160 |
| 4320p (8K UHD) | 16:9 | 7680 | 4320 |
| 8640p | 16:9 | 15360 | 8640 |
| SVGA | 4:3 | 800 | 600 |
| WSVGA | ~17:10 | 1024 | 600 |
| XGA | 4:3 | 1024 | 768 |
| XGA+ | 4:3 | 1152 | 864 |
| WXGA | 16:9 | 1280 | 720 |
| WXGA | 5:3 | 1280 | 768 |
| WXGA | 16:10 | 1280 | 800 |
| SXGA (UVGA) | 4:3 | 1280 | 960 |
| SXGA | 5:4 | 1280 | 1024 |
| HD | ~16:9 | 1360 | 768 |
| HD | ~16:9 | 1366 | 768 |
| SXGA+ | 4:3 | 1400 | 1050 |
| WXGA+ | 16:10 | 1440 | 900 |
| HD+ | 16:9 | 1600 | 900 |
| UXGA | 4:3 | 1600 | 1200 |
| WSXGA+ | 16:10 | 1680 | 1050 |
| FHD | 16:9 | 1920 | 1080 |
| WUXGA | 16:10 | 1920 | 1200 |
| QWXGA | 16:9 | 2048 | 1152 |
| WQHD | 16:9 | 2560 | 1440 |
| WQXGA | 16:10 | 2560 | 1600 |
Câu hỏi thường gặp
Tìm ước chung lớn nhất (ƯCLN) của hai số và chia cả hai cho nó. ƯCLN(1920, 1080) = 120, nên 1920÷120 : 1080÷120 = 16:9. Với tỷ lệ ba số trở lên (12:18:24), tìm ƯCLN của cả ba (6) rồi chia: 2:3:4. Khi làm tay, thuật toán Euclid là nhanh nhất — liên tục thay số lớn hơn bằng phần dư của nó chia cho số nhỏ hơn, đến khi gặp 0; giá trị trước đó chính là ƯCLN. Máy tính trên trang này tự rút gọn khi bạn nhập một tỷ lệ vào biểu mẫu trên cùng.
Đặt phép nhân chéo: 3 × ? = 4 × 600, nên ? = 2400 / 3 = 800. Quy tắc là "tích ngoại tỷ bằng tích trung tỷ" — trong A:B = C:D, tức A × D = B × C, vậy biết ba trong bốn giá trị thì giải được giá trị còn lại. Biểu mẫu thứ hai làm sẵn phép nhân chéo: nhập ba trong bốn giá trị (A, B, C, D) và để trống một ô. Hữu ích cho: nấu ăn (nhân khẩu phần), bản đồ ("1 cm = 5 km thì 14 cm là bao nhiêu km?"), dược ("5 mL dung dịch chứa 250 mg, vậy cần bao nhiêu mL để có 400 mg?").
16:9 được chọn làm chuẩn HDTV quốc tế năm 1988 phần nào là sự dung hòa toán học: nó nằm gần đúng giữa tỷ lệ 4:3 cũ (1,333) và tỷ lệ điện ảnh widescreen 2,39:1, nên cả nội dung TV cũ lẫn phim hiện đại đều không bị méo quá nhiều trên màn 16:9. Nó cũng tương đối khớp với trường nhìn của con người — tầm nhìn ngoại biên rộng theo chiều ngang. Sau khi phát sóng HD chốt 16:9, màn hình máy tính, laptop, điện thoại nối tiếp, khiến 16:9 trở thành tỷ lệ khung hình chiều ngang chủ đạo suốt hai thập kỷ qua. Điện thoại hiện đại cầm ngang đang nhích sang 19,5:9 hoặc 20:9 vì điện thoại dài cầm dọc cần tỷ lệ thiên về chiều dọc, nhưng hệ sinh thái 16:9 (Netflix, YouTube, truyền hình) đã định hình.
Chia chiều rộng cho chiều cao. 1920 / 1080 ≈ 1,778, khớp 16/9 ≈ 1,778 — vậy là 16:9. 3840 / 2160 = 1,778, cũng 16:9 (chỉ là 4K). Vài trường hợp không rõ ràng: màn hình Galaxy S 2340×1080 có tỷ 2340/1080 ≈ 2,167, gần đúng 19,5:9 — không rút gọn về số đẹp, đó là tên marketing. Bản toán học thì ƯCLN(2340, 1080) = 540, ra 4,33:2 — nhưng tỷ lệ điện thoại dài thường được niêm yết theo :9 cho tiện marketing. Máy tính ở trên cũng xử lý tỷ lệ không nguyên bằng phép tính dấu chấm động.
Tỷ lệ vàng (φ ≈ 1,618) là một hằng số toán học cụ thể, ở đó tỷ lệ của (a+b) so với a bằng a so với b. Nó xuất hiện trong nghệ thuật, kiến trúc và tự nhiên (xoắn ốc hoa hướng dương, vỏ ốc anh vũ) vì mắt người dường như thấy nó dễ chịu về mặt thẩm mỹ. Nó thuộc cùng "họ" với tỷ lệ khung hình — đều biểu đạt "hình dáng" hình chữ nhật — nhưng "tỷ lệ khung hình" là thuật ngữ chung cho rộng:cao. Một hình chữ nhật có tỷ lệ φ:1 gọi là "hình chữ nhật vàng" và xấp xỉ 1,618:1. So sánh: 16:9 ≈ 1,778:1, hơi rộng hơn vàng; 4:3 = 1,333:1, hẹp hơn. Một số nhà thiết kế chủ động dùng tỷ lệ vàng trong layout (bố cục 21:13 rất gần), nhưng nó không phải chuẩn cho màn hình.
Coi công thức là một tỷ lệ giữa các nguyên liệu và nhân tất cả với cùng một hệ số. Công thức bánh pancake cho 2 người dùng 1 chén bột : 1 quả trứng : 1 chén sữa : 2 thìa đường. Để làm cho 5 người, nhân mỗi nguyên liệu với 5/2 = 2,5: 2,5 chén bột, 2,5 quả trứng (thực tế làm tròn thành 3), 2,5 chén sữa, 5 thìa đường. Biểu mẫu tỷ lệ trên trang này xử lý việc nhân: nhập "khẩu phần gốc : khẩu phần đã nhân" ở trên và "lượng gốc : ?" bên phải, công cụ trả lượng đã nhân. Lưu ý cho làm bánh: một số tỷ lệ (như men hoặc bột nở) không tăng tuyến tính qua một ngưỡng — với mẻ quá lớn hoặc quá nhỏ, cần một máy tính nướng bánh chuyên biệt biết về tác nhân nở.
Về mặt toán học, tỷ lệ thường định nghĩa cho số dương, vì nó biểu đạt "vế này so với vế kia bao nhiêu". Tỷ lệ 0:5 về kỹ thuật rút gọn thành 0:1 và mang nghĩa "không có vế đầu, năm đơn vị vế sau" — có ý nghĩa trong vài bối cảnh (pha loãng 0:1 nghĩa là không có chất tan, chỉ có dung môi). Tỷ lệ âm hiếm gặp và thường ám chỉ các đại lượng nền có hướng hoặc dấu (như vector hoặc lời/lỗ tài chính), trong đó người ta thường dùng số có dấu trực tiếp thay vì ký hiệu tỷ lệ. Máy tính trên trang này giả định giá trị dương và sẽ cảnh báo nếu nhập 0 vào mẫu số (vì không chia được cho 0).
Tỷ lệ so sánh hai đại lượng cùng loại (táo so với táo — cùng đếm số, hoặc cùng khối lượng). Tốc độ so sánh hai đại lượng khác loại, thường chia cho thời gian (dặm/giờ, đồng/sản phẩm, nhịp/phút). 60 km/h là tốc độ (quãng đường trên thời gian), không phải tỷ lệ. 60 cm so với 30 cm là tỷ lệ (cùng độ dài). Trong nói thường, hai từ này hay bị dùng lẫn — "tỷ lệ chuyển đổi" và "tốc độ chuyển đổi" đôi khi cùng chỉ một chỉ số — nhưng trong toán và vật lý, chúng được giữ riêng biệt. Tỷ lệ sau khi rút gọn không có đơn vị (16:9 chỉ là con số, không kèm đơn vị), còn tốc độ mang đơn vị (km/h, đồng/kg).
Tính toán
Toán học
Có góp ý? Báo lỗi, đề xuất tính năng, hoặc chia sẻ suy nghĩ — chúng tôi đọc tất cả
MáY TíNH TOáN HọC32
WUTOOLS